Egzamin maturalny z języka polskiego na poziomie rozszerzonym w 2021 roku odbył się 10 maja (poniedziałek) o godz. 9:00. Arkusz składał się wyłącznie z wypracowania, a do wyboru były dwa tematy. Na napisanie pracy maturzyści mieli 180 minut, a maksymalnie można było zdobyć 40 punktów (punkty przyznawano tylko za wypracowanie). Na rozszerzeniu nie ma progu zdawalności – wynik nie decyduje o „zdaniu lub niezdaniu” matury, ale często ma ogromne znaczenie w rekrutacji na studia.
Jeśli dziś szykujesz się do rozszerzenia, arkusz z 2021 roku to świetny materiał treningowy, bo pokazuje sedno: liczy się Twoja umiejętność samodzielnego myślenia, argumentowania i porządkowania wywodu. W tej formule nie dostajesz „rozgrzewki” w postaci testu – siadasz i od razu budujesz dłuższy tekst. Poniżej rozkładam dla Ciebie ten arkusz na czynniki pierwsze: co dokładnie trzeba było zrobić, jakich pułapek unikać i co z tej matury da się wyciągnąć na przyszłość.
Jak wyglądała matura rozszerzona 2021: jedno zadanie, duża stawka
Arkusz był krótki objętościowo, ale wymagający intelektualnie: zawierał wyłącznie wypracowanie. Zdający wybierał jeden z dwóch tematów i pisał pracę o objętości co najmniej 300 wyrazów. Ważny detal praktyczny, o którym wiele osób zapomina podczas przygotowań: w 2021 roku dozwolone były słowniki ortograficzny i poprawnej polszczyzny. To drobiazg, ale w stresie potrafi uratować styl i zapis trudniejszych form.
Wspólne wytyczne (podane raz, a obowiązujące niezależnie od tematu) były jasne: miałeś określić problem ujęty w temacie, zająć stanowisko i je uzasadnić, odwołać się do wskazanych tekstów oraz do innych adekwatnych tekstów kultury. W praktyce oznacza to, że sama „ładna interpretacja” nie wystarcza – potrzebujesz tezy, konsekwencji i argumentów, które prowadzą czytelnika krok po kroku.
Temat 1: esej problemowy na podstawie tekstu Jana Błońskiego
Dokładne polecenie brzmiało: „Określ problem w tekście Jana Błońskiego „Dramat i przestrzeń” i zajmij stanowisko wobec rozwiązania przyjętego przez autora, odwołując się do tego tekstu oraz innych tekstów kultury.”
Co było kluczowe w wytycznych i jak je „czytać”
W tym zadaniu najpierw musiałeś nazwać problem poruszany przez autora tekstu teoretycznoliterackiego. Czyli: nie streszczenie, nie luźne wrażenia, tylko precyzyjnie ujęte zagadnienie. Dopiero potem – i to jest sedno – miałeś odnieść się do rozwiązania przyjętego przez autora, czyli zgodzić się z nim, polemizować lub zaproponować korektę/uzupełnienie. To polecenie wprost wymuszało formę eseju problemowego: teza → argumenty → przykłady → wnioski.
Drugi element to dobór kontekstów. Odwołanie do „innych tekstów kultury” daje dużą swobodę, ale też wystawia Cię na ryzyko: jeśli wybierzesz przykłady nietrafione, nawet świetnie napisany stylowo tekst może się rozsypać merytorycznie. Dlatego przy takim temacie warto sięgać po utwory, w których przestrzeń (sceny, miasta, domu, labiryntu, „pokoju”, więzienia) realnie wpływa na sens dramatu lub na relacje bohaterów – wtedy łatwo spiąć całość z problemem z tekstu Błońskiego.
Gdybym miała Ci podpowiedzieć najbezpieczniejszą strategię na podobny typ tematu: zbuduj definicję problemu w 2–3 zdaniach, dodaj krótkie streszczenie stanowiska autora (bez lania wody), a potem przejdź do swojej tezy. W argumentacji trzymaj się porządku: najpierw wyjaśniasz ideę, potem dopiero „doklejasz” przykład z tekstu kultury, który ją potwierdza albo podważa.
Temat 2: interpretacja porównawcza dwóch wierszy „Labirynt”
Druga opcja była dla osób, które czują poezję i lubią pracę na szczególe. Polecenie dotyczyło interpretacji porównawczej dwóch utworów zatytułowanych identycznie, ale napisanych w innych momentach historii literatury i przez zupełnie różne głosy.
W arkuszu wskazano wiersze:
- Krzysztof Kamil Baczyński, „Labirynt” (wydanie: 1970, „Utwory zebrane”),
- Wisława Szymborska, „Labirynt” (tom „Dwukropek”, 2005).
Na czym polegała „porównawczość” i co łatwo przeoczyć
W interpretacji porównawczej nie chodzi o dwa osobne omówienia „po kolei”, tylko o pokazanie relacji: podobieństw, różnic i sensów, które widać dopiero wtedy, gdy zestawisz oba teksty. Najczęstszy błąd, jaki widzę u uczniów na próbach: mechaniczne wyliczanie środków stylistycznych bez odpowiedzi na pytanie „po co?”. Tu „labirynt” jest pretekstem do rozmowy o doświadczeniu człowieka, o drodze, o zagubieniu, o poznaniu, o granicach rozumu czy języka – i dopiero do tego dobierasz obserwacje z warstwy językowej.
W praktyce, planując taką pracę, zrób sobie oś porównania: np. obraz podmiotu mówiącego, sposób budowania metafory labiryntu, ton (patos, ironia, dystans), relacja z tradycją, a nawet to, jak kończy się „wędrówka” w każdym z wierszy. Dzięki temu Twoje porównanie będzie miało kierunek, a nie będzie tylko zbiorem luźnych uwag.
Czego spodziewali się maturzyści w 2021 roku – i co ich zaskoczyło
Rok 2021 miał swój ciężar: świeże doświadczenia pandemii COVID-19 (kolejne fale i zdalna nauka), dyskusje o kondycji zdrowia psychicznego młodych, silną obecność tematów społecznych w kulturze, a w tle także światową politykę i wydarzenia, które przenikały do rozmów o literaturze (m.in. zmiana administracji w USA na początku 2021, napięcia geopolityczne i ogólne poczucie „niestabilności”). Do tego dochodziły głośne premiery i dyskusje kulturalne: seriale, reportaże, literatura non-fiction i powroty do klasyków w nowych interpretacjach. Nic dziwnego, że wielu uczniów nastawiało się na temat mocno „czasowy”: o kryzysie, wspólnocie, samotności, strachu, odpowiedzialności.
„Myślałam, że trafi się coś wprost o świecie po pandemii albo o dojrzewaniu w niepewności” – opowiada Klara. „A tu proszę: tekst teoretyczny i dyskusja o dramacie. Niby szkolne, a jednak trzeba było naprawdę myśleć.” Z kolei Michał wspomina: „Stawiałem na lektury oczywiste, takie jak Wesele czy Dziady, bo wszyscy o nich mówili. A kiedy zobaczyłem dwa ‘Labirynty’, to poczułem ulgę – porównanie dało się poukładać.”
Były też rozczarowania – szczególnie u osób, które liczyły na temat „pod klucz” i gotowe schematy. „Ćwiczyliśmy przewidywania: że na pewno będzie rozprawka o patriotyzmie albo motyw wojny. A tu trzeba było wziąć na warsztat sposób myślenia autora albo zderzyć dwóch poetów” – mówi Ola. I właśnie to jest najważniejsza lekcja dla Ciebie: na rozszerzeniu CKE potrafi odsunąć oczywistości i sprawdzić, czy umiesz pracować na problemie i sensie, a nie tylko na wyuczonych skojarzeniach.
Co ten arkusz mówi o przygotowaniach dziś (formuła 2023+): wnioski praktyczne
Nawet jeśli zdajesz już w nowszej formule, rdzeń pozostaje podobny: nadal piszesz wyłącznie wypracowanie i nadal wygrywa ten, kto potrafi sformułować tezę, dobrać trafne konteksty i poprowadzić argumentację bez dygresji. Różni się czas pracy i minimalna objętość, a wymagania dotyczące lektur i epok są dziś bardziej „usztywnione”, ale umiejętności bazowe są te same.
Ćwicząc na arkuszu 2021, potraktuj go jak symulację: ustaw stoper, zaplanuj 10–15 minut na rozpisanie tezy i struktury, a dopiero potem pisz. Po pracy sprawdź jedną rzecz, o którą najłatwiej się potknąć: czy każdy akapit prowadzi do wniosku i czy przykłady naprawdę pracują na Twoją tezę, a nie tylko „ładnie brzmią”. To jest ten detal, który w ocenianiu robi różnicę.
Matura rozszerzona z polskiego 2021 – co warto zapamiętać przed egzaminem
Jeśli mam Ci zostawić jedną myśl po analizie tego arkusza, to taką: na rozszerzeniu liczy się Twoja decyzja interpretacyjna i umiejętność jej obrony. Wybieraj temat, w którym szybciej postawisz tezę, bo to teza ustawia cały tekst. Trenuj dwa tryby pisania: esej problemowy (z polemiką i porządkiem argumentów) oraz porównanie (z osią zestawienia i czytelnymi przejściami). A gdy podczas przygotowań czujesz chaos, wróć do podstaw: problem → stanowisko → uzasadnienie → adekwatne konteksty. To proste, ale dokładnie tego wymagała matura 2021 i to wciąż jest fundament dobrego wyniku.
Komentarze
Dodaj komentarz