Matura 2021 – Język Polski poziom podstawowy – arkusze maturalne

Egzamin maturalny z języka polskiego na poziomie podstawowym odbył się 4 maja 2021 r. (wtorek) o godz. 9:00. Składał się z 2 arkuszy: pierwszy to test, drugi to wypracowanie. Na całość przeznaczono 170 minut. Arkusz 1 obejmował 12 zadań i można było zdobyć za niego 20 punktów. Arkusz 2 to wypracowanie (jeden temat do wyboru) za maksymalnie 50 punktów. Łącznie do zdobycia było 70 punktów, a żeby zdać maturę trzeba było uzyskać co najmniej 30% punktów.

Spis treści

Jeśli przygotowujesz się do swojej matury, to arkusz z 2021 roku jest świetnym „treningiem w pigułce”: trochę języka, trochę teorii i praktyki czytania ze zrozumieniem, a na końcu klasyczne wypracowanie oparte na lekturze lub interpretacji wiersza. Poniżej rozkładam Ci to na części pierwsze tak, żebyś wiedział(a), czego szukać w zadaniach, jakich typów tekstów się spodziewać i gdzie najłatwiej zgubić punkty. Wtrącam też krótkie wypowiedzi maturzystów – bo to właśnie one najlepiej pokazują, co realnie zaskakuje na sali.

Arkusz 1 (test): dwa teksty i zadania „pod nie”

W arkuszu testowym wszystko kręciło się wokół dwóch tekstów nieliterackich i zestawu poleceń sprawdzających rozumienie, język oraz krótką analizę. Ważne: zadania były „blokami” – kilka kolejnych pytań dotyczyło tego samego źródła, więc opłacało się czytać uważnie i notować sobie 2–3 słowa-klucze na marginesie.

Zadania 1–5: moda językowa i poprawność – tekst Ewy Kołodziejek

Pierwszy zestaw opierał się na tekście Ewy Kołodziejek „Czy zwrot ‘ciężko powiedzieć’ zasługuje na potępienie?”. W tym fragmencie znajdziesz temat mody językowej i „natręctw” w mówieniu – czyli czegoś, co brzmi znajomo z codziennych rozmów. Pojawiły się pytania typu prawda/fałsz o tzw. wyrazy modne, a także polecenia, w których trzeba było rozpoznać stosunek autorki do ocenianego zjawiska i wskazać przyczyny nadużyć językowych. Były też zadania o szkodliwość przesady w używaniu modnych zwrotów oraz o cechy stylu naukowego i potocznego – czyli klasyczne: „po czym poznasz, że to rejestr bardziej oficjalny albo bardziej codzienny?”.

Wskazówka dla Ciebie: w takich zadaniach nie szukaj „swojej opinii”, tylko sygnałów w tekście (np. słów oceniających, przykładów, dopowiedzeń). Najłatwiejsze punkty wpadają tu za precyzyjne cytowanie sensu – nawet jednym zdaniem.

„Myślałam, że będzie więcej ‘twardej’ gramatyki, a tu wyszło raczej czytanie ze zrozumieniem i styl. Dało się ogarnąć, jeśli ktoś umie wyłapywać sens w tekście.”
Ola, maturzystka z Warszawy

Zadania 6–12: komizm, „Zemsta” i krótkie streszczenie – tekst Bohdana Dziemidoka

Drugi blok dotyczył tekstu Bohdana Dziemidoka „O komizmie”. Tu wchodzisz w tematykę humoru i roli komizmu: cechy osoby z poczuciem humoru, znaczenie żartu w sytuacjach trudnych, a do tego znów pojawiły się zadania P/F. I teraz najważniejsze: w tym zestawie arkusz przechodził od teorii do literatury – była analiza fragmentu dramatu, konkretnie Aleksander Fredro, „Zemsta” (Papkin). Zwracano uwagę na to, jak działają sformułowania i jak budują efekt komiczny. Było też polecenie na zamianę frazeologizmów (czyli: pokaż, że rozumiesz sens związku frazeologicznego i umiesz go oddać innymi słowami).

Na końcu tego bloku pojawiło się zadanie, którego nie warto lekceważyć: streszczenie tekstu w 40–60 słowach. To jest ten moment, kiedy liczy się dyscyplina: wybierasz główną tezę, 2–3 argumenty i nie „dopowiadasz” nic od siebie. Jeśli umiesz skracać treść bez tracenia sensu, to jest naprawdę wdzięczny punktowy fragment testu.

„Papkin mnie uratował – ‘Zemstę’ kojarzyłam, więc łatwiej było złapać, o co chodzi w komizmie. Za to streszczenie… pilnowałam słów jak w SMS-ie.”
Maja, maturzystka z Opola

Arkusz 2 (wypracowanie): wspólne wymagania i trzy tematy do wyboru

Wypracowanie miało jasne, wspólne zasady niezależnie od tematu: minimum 250 wyrazów, konieczne było odwołanie się do fragmentu podanego w arkuszu, do całego utworu oraz do wybranego tekstu kultury. W praktyce oznaczało to, że nie wystarczało „opowiedzieć lektury” – trzeba było postawić tezę, dobrać argumenty i pokazać, że umiesz pracować na materiale z arkusza.

Temat 1 (rozprawka problemowa): ambicja i cel – „Lalka”

Dokładne polecenie: „Ambicja a osiąganie celu – na podstawie Bolesław Prus ‘Lalka’.”

Ten temat zapraszał do rozważenia, jak ambicja działa w życiu bohatera i czy faktycznie przybliża do celu. Kluczowe było to, żebyś nie utknął/utknęła na streszczeniu fabuły: liczyła się argumentacja (co ambicja daje, co zabiera, jakie ma konsekwencje) i odniesienie do podanego fragmentu oraz całego utworu. Jako „tekst kultury” uczniowie zwykle dobierali inny utwór literacki, film albo spektakl – ważne, by pasował tematycznie, a nie był tylko „znanym tytułem”.

„Wybrałem ‘Lalkę’, bo miałem gotowe motywy: cel, praca, rozczarowanie. Najtrudniejsze było wpleść ten dodatkowy tekst kultury tak, żeby nie wyglądał jak doklejka.”
Kacper, maturzysta z Łodzi

Temat 2 (rozprawka problemowa): miasto przyjazne czy wrogie – „Ziemia obiecana”

Dokładne polecenie: „Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? – Władysław Stanisław Reymont ‘Ziemia obiecana’.”

Tutaj w centrum stało doświadczenie miasta: jako szansy (rozwój, praca, możliwości) albo zagrożenia (presja, anonimowość, koszty). Żeby dobrze to napisać, warto było od razu przyjąć stanowisko (np. „miasto jest ambiwalentne” albo „częściej wrogie”) i konsekwentnie je prowadzić, pokazując, jak świat przedstawiony w „Ziemi obiecanej” wspiera Twoją tezę. Wskazówka: oceniane jest uzasadnienie, więc przydają się konkretne obserwacje o relacjach między ludźmi i mechanizmach działania miasta.

Temat 3 (interpretacja): wiersz Beaty Obertyńskiej „Strych”

Dokładne polecenie: „Interpretacja wiersza – Beata Obertyńska ‘Strych’.”

To była opcja dla tych, którzy lubią pracę na języku i obrazach poetyckich. W interpretacji liczy się spójna myśl: co ten wiersz mówi, jak to buduje (środki stylistyczne, obrazy, ton, pointa) i jaki sens z tego wynika. Pamiętaj, że nawet jeśli wybierasz interpretację, nadal obowiązuje Cię ogólna zasada: stanowisko + uzasadnienie, a praca ma mieć wymaganą długość.

„Wzięłam wiersz, bo bałam się, że w ‘Lalce’ popłynę w streszczanie. Tu mogłam oprzeć się na wersach i krok po kroku wyjaśniać sens.”
Julia, maturzystka z Krakowa

Co uczniowie typowali przed maturą i co faktycznie się pojawiło?

Przed egzaminem wielu maturzystów liczyło na „pewniaki” z kanonu i tematy, które da się obronić uniwersalnymi motywami (ambicja, miejsce człowieka w świecie, relacje z otoczeniem). I w 2021 roku to w dużej mierze się sprawdziło: w wypracowaniu pojawiły się duże lektury („Lalka”, „Ziemia obiecana”) oraz alternatywa w postaci interpretacji wiersza. W teście z kolei dało się wyczuć nacisk na świadome czytanie, rozpoznawanie stylu i sprawne operowanie pojęciami (komizm, frazeologizmy, streszczenie). Jeśli mam Ci coś doradzić na dziś: nie ucz się tylko „co było w lekturze”, ale ćwicz też, jak to zamienić w argument.

Co mogło wpływać na przygotowania maturzystów (kontekst około roku wcześniej)?

W horyzoncie mniej więcej roku przed maturą 2021 uczniowie funkcjonowali w realiach, które często zmieniały tryb nauki i sposób powtórek. W samym świecie kultury głośne były m.in.: rozwój nauki zdalnej i popularyzacja narzędzi do wideolekcji, wzrost znaczenia platform streamingowych oraz liczne premiery ekranizacji i adaptacji literackich w internecie i telewizji. W kalendarzu szkolnym istotne były też komunikaty i publikacje dotyczące organizacji egzaminów oraz dostępności materiałów ćwiczeniowych. To są rzeczy, które nie „pojawiają się” w arkuszu wprost, ale realnie kształtują to, jak i z czego uczniowie się uczą.

„Najbardziej pomogło mi robienie zadań pod klucz i sprawdzanie, jak mam pisać argumenty. Same notatki z lektur nie wystarczyły.”
Bartek, maturzysta z Katowic

Matura z polskiego 2021: co warto przećwiczyć przed swoim egzaminem (SEO)

Jeśli chcesz przygotować się mądrze, potraktuj arkusz z 2021 roku jako mapę umiejętności, a nie listę „pytań do wykucia”. Największy zwrot daje trening czytania ze zrozumieniem na tekstach nieliterackich, praca na pojęciach (styl, komizm, frazeologizmy) i regularne pisanie krótkich form typu streszczenie w limicie słów. W wypracowaniu ćwicz przede wszystkim stawianie tezy i prowadzenie argumentacji tak, by fragment z arkusza był realnym punktem oparcia, a nie ozdobą. Dobieraj też jeden sprawdzony tekst kultury, który da się elastycznie dopasować do kilku problemów – wtedy na sali reagujesz spokojniej i szybciej układasz plan.